14 Kasım 1914’te Fuat Uzkınay tarafından çekilen Ayastefanos Rus Abidesi’nin Yıkılışı, ülkemiz için sinema tarihinin başlangıcı kabul edilir. Osmanlı döneminde çekilen bu kısa belgesel film, üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmesine rağmen sinemamızın belleğinde özel bir yere sahip. O günden bugüne sinema, yalnızca dünyayı ve insan hikâyelerini anlatmakla kalmadı; kendi varoluşunu, yaratılma sürecini, hayallerini, çelişkilerini ve hafızasını da anlatmaya devam ediyor.
Bir filmin ortaya çıkışındaki ilk kıvılcım, bir çocuğun beyazperdede gördüklerinden etkilenerek kurduğu hayaller, bir yönetmenin yaratma sancısı, oyuncunun kamera karşındaki kimliği… Sinemayı konu alan filmler, bizi yalnızca bir hikâyenin içine davet etmez; aynı zamanda o hikâyenin nasıl kurulduğunu, görüntülerin nasıl anlam kazandığını ve sinemanın hayatımızdaki yerini düşünmeye çağırır.
Bu seçkide, sinemaya duyulan saf tutkudan yaratıcı sürecin karmaşasına, kişisel belleğin sinemayla kurduğu ilişkiden oyunculuk ve film endüstrisinin ironilerine kadar uzanan on iki filmi bir araya getirdik. Farklı ülkelerden ve farklı sinema dillerinden gelen bu yapımların ortak noktası, sinemayı yalnızca bir anlatım aracı olarak değil, başlı başına bir hikâye ve düşünme alanı olarak ele almaları.
Çünkü sinema bazen bir köyde derme çatma bir projektör yapmaya çalışan iki çocuğun hayalidir; bazen bir yönetmenin kendi geçmişine dönüp bakma çabası, bazen de kamera önünde ve arkasında yaşananların iç içe geçtiği bir oyundur. Bazen de bir filmden çıkıp eve döndüğümüzde, izlediğimiz hikâyeyi başkasına anlatma isteğidir.
Sherlock Jr. (Yön. Buster Keaton, 1924)
Sessiz sinemanın büyük komedyenlerinden Buster Keaton’ın yönettiği ve başrolünde yer aldığı Sherlock Jr. (1924), sinemanın kendi büyüsünü ve anlatım olanaklarını konu edinen en yaratıcı filmlerden biri. Bir sinema salonunda makinist olarak çalışan genç adam, boş zamanlarında dedektif olmayı hayal eder. Sevdiği kızın babasının saatini çalmakla suçlanınca kendisini bir dedektif gibi kanıtlamaya çalışır. Ancak asıl macera, makinistin projeksiyon odasında uyuyakalması ve kendisini perdede gösterilen filmin içine girmiş hâlde bulmasıyla başlar.
Keaton bu filmde sinema perdesi ile gerçek hayat arasındaki sınırları oyunbaz bir biçimde ortadan kaldırır. Kahramanın perdedeki dünyaya girmesi, görüntülerin içinde kaybolması ve film mekânının sürekli değişmesi, sinemanın yalnızca gerçekliği taklit eden bir araç değil, kendine özgü kuralları olan bir düş alanı olduğunu gösterir. Görsel efektleri, fiziksel komedisi ve şaşırtıcı kurgu oyunlarıyla Sherlock Jr., sinemanın henüz sessiz döneminde bile kendi dilinin ve olanaklarının farkında olduğunu kanıtlayan öncü bir yapım.
Bellissima (Yön. Luchino Visconti, 1951)
Luchino Visconti’nin yönettiği Bellissima (1951), sinema dünyasının cazibesini ve bu dünyanın sıradan insanlar üzerindeki etkisini bir annenin kızına ilişkin hayalleri üzerinden anlatıyor. Roma’da yaşayan Maddalena, küçük kızı Maria’nın bir filmde rol almasını ister. Bir film stüdyosunda açılan çocuk oyuncu seçmelerini, kızının hayatını değiştirecek büyük bir fırsat olarak görür. Ancak seçmelerin ve sinema sektörünün içine girdikçe, perdede görünen ihtişamın arkasındaki rekabeti, sömürüyü ve hayal kırıklıklarını da fark etmeye başlar.
Anna Magnani’nin güçlü oyunculuğuyla öne çıkan film, sinemanın toplumda yarattığı yıldız olma arzusunu ve şöhret hayalini eleştirel bir gözle inceliyor. Bir annenin çocuğu için kurduğu gelecek hayali, giderek sinema endüstrisinin insanları nasıl değerlendirdiğini ve metalaştırdığını gösteren bir hikâyeye dönüşüyor. Bellissima, sinemanın büyüsünü inkâr etmeden, bu büyünün ardındaki güç ilişkilerini ve sınıfsal eşitsizlikleri görünür kılıyor.
8½ (Yön. Federico Fellini, 1963)
Federico Fellini’nin başyapıtlarından 8½ (1963), yeni bir film çekmeye hazırlanan ancak ne anlatacağını, hatta nasıl anlatacağını bilemeyen yönetmen Guido Anselmi’nin yaratıcı tıkanıklığını konu alıyor. Yapımcılar, oyuncular ve çalışma arkadaşları ondan yeni filmi için bir karar beklerken Guido geçmişine, çocukluğuna, ilişkilerine ve zihninde dolaşan düşlere sığınır. Gerçek ile hayal, anılar ile fanteziler birbirine karışırken yönetmenin kendi hayatıyla sanatı arasındaki mesafe giderek ortadan kalkar.
Fellini, bir yönetmenin yaratma sürecini anlatırken aynı zamanda otobiyografi, sanatçı kimliği, ilham ve üretme sorumluluğu üzerine düşünür. Film, bir hikâyenin henüz ortaya çıkmadan önce zihinde nasıl parçalandığını, değiştiğini ve yeniden kurulduğunu gösterir. Guido’nun yaşadığı tıkanıklık, yalnızca kişisel bir kriz değil, sanatçının kendi geçmişiyle, arzularıyla ve beklentileriyle hesaplaşmasıdır. 8½, sinemanın düşleri, anıları ve gerçekliği aynı anlatı içinde bir araya getirebilme gücünü en özgün biçimde ortaya koyan filmlerden biri.
Day for Night (Yön. François Truffaut, 1973)
François Truffaut’nun yönettiği Day for Night (1973), bir film çekiminin kamera arkasında yaşananları konu alıyor. Yönetmen Ferrand, melodram türündeki yeni filmini tamamlamaya çalışırken oyuncuların kişisel sorunları, setteki anlaşmazlıklar, unutulan replikler, beklenmedik aksilikler ve yapımın bitirilmesini tehdit eden krizlerle uğraşır. Film ilerledikçe, bir sinema yapımının yalnızca yönetmenin hayalinden ibaret olmadığı; çok sayıda insanın emeği, ilişkileri ve fedakârlıklarıyla ortaya çıktığı anlaşılır.
Truffaut, sinema yapma sürecini hem sevgiyle hem de mizahla ele alıyor. Kamera arkasındaki karmaşa, oyuncuların kırılganlıkları ve teknik ekibin gündelik çabaları, film çekmenin ne kadar kolektif bir uğraş olduğunu gösteriyor. Yönetmenin kendisinin de yönetmen karakterini canlandırması, kurmaca ile gerçek hayat arasındaki ilişkiye ayrı bir boyut katıyor. Day for Night, sinema yapmanın güçlüklerini anlatırken bütün bu zorluklara rağmen film çekme arzusundan vazgeçmeyen insanlara bir saygı duruşu niteliğinde. Day for Night filminin özgün adı olan La Nuit Américaine (Amerikan Gecesi), sinemada gündüz çekilen dış mekân sahnelerinin, kamera objektifinin önüne yerleştirilen özel filtreler aracılığıyla gece çekilmiş gibi gösterilmesini sağlayan tekniğin de adıdır. Bu isim, filmin sinemanın yanılsama yaratma gücüne ve perde arkasındaki yaratıcı sürece odaklanan anlatısını da çok iyi tanımlar.
Cinema Paradiso (Yön. Giuseppe Tornatore, 1988)
Giuseppe Tornatore’nin sinema tarihine bıraktığı en sevilen filmlerden biri olan Cinema Paradiso (1988), küçük bir Sicilya kasabasında sinemayla büyüyen Salvatore’nin çocukluk ve gençlik anıları üzerinden ilerliyor. Yetişkin bir sinema yönetmeni olan Salvatore, çocukluğunda tanıdığı makinist Alfredo’nun ölüm haberini alınca yıllar sonra kasabasına döner. Bu dönüş, onu sinema salonunda geçirdiği günlere, ilk film deneyimlerine ve hayatında iz bırakan insanlara götürür.
Film, sinemanın bir kuşağın ortak hafızasını nasıl oluşturduğunu, bir kasabanın sosyal hayatında nasıl bir buluşma ve paylaşma alanına dönüştüğünü anlatıyor. Alfredo ile küçük Salvatore arasındaki ilişki, yalnızca bir çocuğun sinemayı keşfetmesini değil, aynı zamanda bir ustanın ona dünyayı ve hayatı tanıma konusunda yol göstermesini de içeriyor. Cinema Paradiso, sinema salonlarının toplumsal yaşam içindeki yerini, perdede izlenen görüntülerin insan belleğinde bıraktığı izleri ve sinemanın kuşaklar arasında kurduğu bağı duygu yüklü bir anlatıyla hatırlatıyor.
Close-Up (Yön. Abbas Kiarostami, 1990)
Abbas Kiarostami’nin sinema tarihinde özel bir yere sahip olan Close-Up (1990) filmi, kendisini ünlü İranlı yönetmen Mohsen Makhmalbaf olarak tanıtan sinema tutkunu Hossein Sabzian’ın gerçek hikâyesinden yola çıkıyor. Sabzian, bir aileyi yeni filminde oynatacağına inandırır. Olay ortaya çıkıp mahkemeye taşındığında Kiarostami, yaşananları yalnızca belgesel görüntülerle kaydetmek yerine olayın gerçek kişilerini kendi hikâyelerini yeniden canlandırmaya davet eder.
Belgesel ile kurmaca arasındaki sınırları bilinçli biçimde belirsizleştiren film, sinema tutkusunun insan hayatında nasıl güçlü bir arzuya dönüşebildiğini araştırıyor. Sabzian’ın yönetmen olma isteği, yalnızca ünlü bir sinemacıya özenmekle açıklanamaz; onun için sinema, başka bir kimliğe bürünmenin, kendini ifade etmenin ve toplum içinde görünür olmanın da bir yoludur. Kiarostami, kameranın gerçekliği nasıl etkilediğini ve sinemanın yaşanan olayları yeniden kurarken nasıl yeni bir gerçeklik yarattığını sorguluyor. Close-Up, sinemanın gerçek hayatla kurduğu ilişkiyi en derinlikli biçimde tartışan filmlerden biri.
Karpuz Kabuğundan Gemiler Yapmak (Yön. Ahmet Uluçay, 2004)
Ahmet Uluçay’ın ilk uzun metrajlı filmi, sinemaya duyulan tutkunun en içten ve en sahici anlatılarından biri. 1960’lı yıllarda Anadolu’nun küçük bir köyünde yaşayan Recep ve Mehmet, gündüzleri çıraklık yaparken geceleri kendi film projektörlerini yapmaya çalışır. Sinemayla kurdukları ilişki, yalnızca film izleme arzusundan ibaret değildir; onlar da film çekmek, dünyayı kendi gözlerinden anlatmak ve hayallerini gerçekleştirmek ister.
Uluçay’ın kendi yaşamından izler taşıyan film, yoksunlukların ve imkânsızlıkların hayal kurmaya engel olmadığını gösterirken sinemanın bir tutku, bir direnme ve kendini ifade etme biçimi olabileceğini hatırlatır. Büyük prodüksiyonların, teknolojik olanakların ve profesyonel ekiplerin çok uzağında, sinemanın en temel unsuruna, yani anlatma arzusuna döner. Belki de bu nedenle film, yalnızca sinema üzerine değil, hayallerin insan hayatındaki yeri üzerine de unutulmaz bir anlatıdır. Filmi görüntü yönetimiyle unutulmazlar arasına sokan İlker Berke’yi de unutmamak gerekir.
Bergman Island (Yön. Mia Hansen-Løve, 2021)
Bir yönetmen çift, yeni filmleri için ilham arayışıyla Ingmar Bergman’ın yaşadığı ve filmlerini çektiği İsveç’in Fårö Adası’na gider. Bergman’ın sinemasının izleriyle dolu bu ada, zamanla yalnızca yaratıcı bir sığınak olmaktan çıkar; çiftin ilişkisini, geçmişini ve sanatsal üretimle kurdukları bağı sorguladıkları bir alana dönüşür.
Mia Hansen-Løve, sinema ile hayat arasındaki geçirgen sınırı incelikle ele alıyor. Film içinde anlatılan başka bir hikâyenin giderek ana anlatıyla iç içe geçmesi, kurmaca ile gerçeklik arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu görünür kılıyor. Bir yönetmenin kendi yaşamından beslenmesi, anıların hikâyeye dönüşmesi ve yaratma sürecinin kişisel ilişkilerle kesişmesi filmin temel meseleleri arasında. Bergman Island (2021), sinemanın yalnızca bir hikâyeyi anlatmak değil, o hikâyenin nereden ve nasıl doğduğunu araştırmak olduğunu da gösteriyor.
Cinema Bandi (Yön. Praveen Kandregula, 2021)
Hindistan’da bir tuktuk sürücüsü, aracında unutulmuş pahalı bir kamera bulur. Bu beklenmedik durum, onun köyünde bir film çekme hayali kurmasına ve çevresindeki insanları bu hayale ortak etmeye çalışmasına yol açar. Sinema yapmanın teknik ve ekonomik koşullarından habersiz bir grup insanın girişimi, zamanla köyün gündelik hayatını ve ilişkilerini değiştiren ortak bir maceraya dönüşür.
Cinema Bandi (2021), sinemanın profesyonel setlere, büyük bütçelere ve sektörel ayrıcalıklara mahkûm olmadığını anlatan sıcak bir film. Sinemaya duyulan tutkuyu, imkânsızlıklar karşısında vazgeçmeyen insanların gözünden anlatıyor. Film, sinemanın en güçlü kaynağının hâlâ insanın anlatma ve yaratma arzusu olduğunu hatırlatıyor.
The Fabelmans (Yön. Steven Spielberg, 2022)
Steven Spielberg’in çocukluğundan ve gençliğinden izler taşıyan The Fabelmans (2022), sinemayla tanışmanın ve bir yönetmenin nasıl yetiştiğinin kişisel hikâyesi. Küçük Sammy ailesiyle birlikte izlediği bir filmden derinden etkilenir, kısa süre sonra kamerasıyla kendi dünyasını kaydetmeye başlar. Başlangıçta bir oyun ve merak gibi görünen bu uğraş, zamanla çevresini, ailesini ve kendisini anlamlandırma biçimine dönüşür.
Film, sinemaya duyulan tutkuyu romantikleştirirken kameranın gerçekliği kaydetmekle kalmayıp onu yeniden düzenleyebildiğini, hatta bazen insanların görmek istemediği gerçekleri açığa çıkarabildiğini de anlatır. Sammy için kamera, dünyayı anlamanın ve yaşadığı duygusal karmaşayla baş etmenin bir yoludur. Spielberg’in kişisel belleğini sinemayla buluşturduğu bu film, bir yönetmenin çocukluk deneyimlerinin ve ilk görsel keşiflerinin sinema dilini nasıl şekillendirebildiğine dair samimi bir anlatı sunuyor.
The Movie Teller (Yön. Lone Scherfig, 2023)
1960’ların Şili’sinde, sinemaya gitmenin herkes için kolay olmadığı bir madenci kasabasında yaşayan küçük bir kız, izlediği filmleri olağanüstü bir yetenekle başkalarına anlatmaya başlar. Ailesi ve çevresindekiler için zamanla bir film anlatıcısına dönüşür. Onun anlattıkları, sinema salonunda izlediği görüntülerin ötesine geçerek bir topluluğun ortak hayal dünyasını besler.
Lone Scherfig’in filmi, sinemanın yalnızca perdeye yansıyan görüntülerden ibaret olmadığını; anlatma, dinleme ve paylaşma yoluyla da varlığını sürdürebildiğini hatırlatıyor. Bir filmi izlemek kadar onu başkasına anlatmanın da yaratıcı bir eylem olduğunu gösteren yapım, sinemanın toplumsal ve duygusal gücüne odaklanıyor. Hikâyenin merkezindeki kız çocuğu, sinemanın büyüsünü kendi sözcükleriyle yeniden kurarken izleyiciye de şu soruyu düşündürüyor: Bir film, onu izleyen kişinin hayal gücünde yeniden anlatıldığında başka bir hayata başlayabilir mi?
The Second Act (Yön. Quentin Dupieux, 2024)
Quentin Dupieux, The Second Act‘te (2024) oyunculuk, yönetmenlik ve film endüstrisini absürt mizahın olanaklarıyla sorguluyor. Bir restoranda buluşan karakterlerin hikâyesiyle başlayan film, kısa sürede izleyiciyi kendi kurmaca yapısının içine çeken, kamera önüyle kamera arkasını birbirine karıştıran bir anlatıya dönüşüyor.
Oyuncuların canlandırdıkları karakterlerle kendi mesleki kimlikleri arasındaki sınırların belirsizleştiği filmde Dupieux, oyuncu egolarını, politik doğruculuk tartışmalarını, yapay zekâ kaygılarını ve sinema sektörünün çelişkilerini hicvediyor. Film, izleyicinin alıştığı anlatı düzenini bozarken sinemanın kendi araçlarını ve temsil biçimlerini de tartışmaya açıyor. The Second Act, sinemayı anlatırken aynı zamanda sinemanın nasıl bir oyun olduğunu hatırlatan, eğlenceli olduğu kadar düşündürücü bir yapım.
