Martin McDonagh sinemasının çarpıcı yönü, trajediyi gündelik olanın sıradanlığına saklama becerisi. İzleyiciyi İrlanda’nın izole ve klostrofobik kıyılarına götüren The Banshees of Inisherin (2022), iki dostun nedensiz görünen, inatçı ve giderek kanlı bir hâl alan küslüğünü anlatır. Film, 1923 İrlanda İç Savaşı’nın anakaradan yankılanan boğucu şiddetini bir tarihsel fon olmaktan çıkarıp adanın izolasyonuyla harmanlayarak, temel bir soru sorar: Duygusal okuryazarlıktan yoksun bırakılmış bir dünyada kelimelerin bitişi neye mal olur? Bu sorunun cevabı, Inisherin adasında, hissetmeyi değil sadece tahrip eden tepkiler vermeyi öğrenmiş erkeklerin dünyasında yatıyor gibidir. Bu dünya, psikoloji literatüründe “aleksitimi” olarak adlandırılan, özellikle toplumsal cinsiyet rolleriyle pekişen normatif erkek aleksitimisinin laboratuvarı olarak analiz edilmeye elverişlidir.
Kavramsal çerçeveyi doğru kurmak, filmdeki hikâyenin alt metnini okuyabilmek için önemli. Psikiyatri profesörü Peter Sifneos’ın ilk kez 1973’te literatüre kazandırdığı aleksitimi kavramı[1], etimolojik kökenini Eski Yunancadan alır. “A” yoksunluk ön eki ile “lexis” (sözcük, kelime) ve “thymos” (duygu, ruh hâli) kelimelerinin birleşiminden doğan kavram, en yalın hâliyle “duygular için sözcük bulamama”, “duyguları adlandıramama ve ifade edememe” durumunu tanımlar. Aleksitimik biri, yaşadığı olumsuz duyguların farkında olabilir ama bunları ayrıştıracak ve bir başkasına aktaracak duygusal kelime dağarcığından yoksundur. İç dünyasında yaşananlar, bilişsel bir süzgeçten geçip dile dökülemediğinde kaybolmaz, şekil değiştirir. Sifneos ve onu takip eden araştırmacılara göre, ifade edilemeyen bu psişik yük genellikle bedensel şikâyetlere (somatizasyon) veya ani, yıkıcı eylemlere dönüşür.[2] Gündelik dilimizde de “içine atıp hasta olmak” ya da “bir anda patlamak” olarak tanımladığımız hâllerin karşılığı aleksitiminin yansımaları olarak görülebilir.
Konu, klinik psikolog Ronald Levant’ın 1992 yılında ortaya attığı “normatif erkek aleksitimisi” (normative male alexithymia) kavramıyla bireysel bir patolojinin ötesine geçer.[3] Levant, sonraki çalışmalarında da aleksitiminin erkeklerde kadınlara oranla çok daha yaygın ve neredeyse normalleştirilmiş bir durum olduğuna dikkat çeker.[4]Konvansiyonel ataerkil yapılar, erkek çocukları küçük yaşlardan itibaren belirli duyguları (üzüntü, korku, kırılganlık, çaresizlik) bastırmaları yönünde sosyalleştirir. Bir erkeğe ağlamaması, zayıflık göstermemesi ve daima güçlü durması öğretilirken, aslında elinden alınan şey duygusal okuryazarlığı olur. Bu sistematik duygu budaması sonucunda kimi erkekler, iç dünyalarındaki karmaşık olumsuz duyguları işleyemez duruma gelir. Normatif erkek aleksitimisinde, erkeğin deneyimlemesine ve dışa vurmasına izin verilen yegane meşru duygu öfkedir. Keder, hayal kırıklığı veya yas gibi kırılgan duygular tanınamadığı için hızla öfkeye tahvil edilir. McDonagh’ın Inisherin adası da işte bu duygusal dilsizliğin hüküm sürdüğü bir mekân olarak okunabilir.
Filmin merkezindeki çatışmayı başlatan Colm Doherty (Brendan Gleeson), bir umutsuzluğun eşiğindedir. Yaşlanmanın getirdiği ölüm korkusu ve ardında kalıcı bir miras bırakma arzusuyla boğuşur. Ama bu içsel karanlığını yıllardır her gün pub’da karşılıklı oturduğu en yakın arkadaşına anlatacak duygusal donanıma sahip değil. Yılların getirdiği yoldaşlığı bitirir ve kurabildiği tek cümle, “Artık senden hoşlanmıyorum” olur. En yakın arkadaşı Pádraic’ten artık onunla iletişimi kesmesini ve pub’a geldiğinde farklı bir yere oturmasını ister. Zamanın acımasız akışının onda bıraktığı anlamsızlık hissini kelimelere dökmeyi beceremez. Rahiple günah çıkarma kabininde yaptığı konuşmalarda bile kendi umutsuzluğuna dair bir yüzleşmeden kaçınır; rahibin sorularını tersleyerek duygusal bir duvar örer. Aleksitiminin yarattığı tıkanıklık, kelimelerle yapamadığı iletişimi müziğiyle yapma çabasını bile alt eder.
İşte bu noktada Colm’un giriştği eylem, yani Pádraic onunla her iletişime geçtiğinde kendi parmaklarını kesme tehdidi ve bunu eyleme dökmesi, aleksitimik zihnin başvurduğu bir somatizasyon biçimi olarak anlaşılmaya elverişlidir. Kelimenin bittiği yerde, bedenin şiddeti başlar. Colm, arkadaşına duyduğu bıkkınlığı ve depresif durumunu sözlü iletişimle aktaramadığı için bunu kendi etini keserek, kanatarak ve kestiği o kanlı parçaları arkadaşının kapısına fırlatarak yapar. Keman çalan ellerini, dolayısıyla kendi sanatını yok etmesi, içindeki bastırılmış ölüm dürtüsünün (thanatos) yaşam ve üretme dürtüsünü (eros) alt edişine benzer.
Colin Farrell’ın canlandırdığı Pádraic Súilleabháin ise başlangıçta adanın “iyi” adamıdır; hayvanlarıyla konuşur, kız kardeşiyle huzurlu bir rutini paylaşır. Ama bu iyilik, felsefi bir tercihten ziyade, sınırları hiç test edilmemiş bir duygusal sığlıktan kaynaklanır. Pádraic, en yakın arkadaşı tarafından ansızın ve açıklama olmaksızın reddedildiğinde, öfkesinin altında yatan duygular derin bir yas, utanç, değersizlik hissi ve terk edilme kederidir. Ama o, bu kırılgan hisleri tanıyacak, onlarla yüzleşecek ve bu yas sürecini sağlıklı bir şekilde yaşayacak duygusal okuryazarlıktan yoksundur. Üzerine en büyük dayanağı olan eşeği Jenny’nin, Colm’un kapıya attığı kesik parmaklardan birini yutarak boğulup ölmesi de kız kardeşi Siobhán’ın adayı terk etmesi de Pádraic’in zaten dar olan duygusal kapasitesini tamamen parçalar. Acıyla baş edemeyen Pádraic’in dönüşümü, normatif kültürde erkeğin çaresizlikle başa çıkmasının tipik ve yıkıcı yoludur: Toksik bir öfkeye teslim olmak. Empatisini tamamen kapatır, içindeki o iyi niyetli adamı öldürür ve eski dostunun evini o içerideyken yakacak kadar öfkeli bir figüre evrilir. Acısını konuşmak yerine o acının sorumlusunu (ve onun evini) ateşe vermeyi tercih eder.
Böylesine bir ekosistemde aklıselimi temsil eden yegâne figür Kerry Condon’ın hayat verdiği Siobhán Súilleabháin. Siobhán, adadaki erkeklerin aksine daha yüksek bir duygusal zekâya ve okuryazarlığa sahiptir. Colm ve Pádraic arasındaki bu inatlaşmayı mantıkla ve yüzleşmeyle çözmeye çalışan kişi odur. Ama Siobhán’ın kelimeleri, adanın sessizliğine ve inatçı gururuna çarpar. Onun adayı terk edip anakaraya, kütüphanecilik işine gitmesi alelade bir kariyer hamlesi olmaz; bu, duygusal olarak boğucu ada atmosferinden zorunlu bir kaçış olur.
Dominic Kearney (Barry Keoghan) ise filmin aleksitimi çerçevesinde belki de en ilginç kontrastını sunan karakteridir. Dominic, Inisherin’in normatif erkeklik kalıplarına uymayan, “köyün delisi” etiketiyle dışlanmış ama ironik bir biçimde kendi duygularına en dürüst olan figürüdür. Adanın yerel polis memuru olan babası Peadar (Gary Lydon), gücünü fiziksel ve cinsel şiddetle gösteren toksik ve faşizan erkekliğin bir temsilcisidir. Dominic, babasından gördüğü ağır istismara rağmen, duygularını sansürsüzce yaşamaya ve ifade etmeye çalışır. Siobhán’a olan aşkı, göl kenarında ona açılırken gösterdiği kırılganlık, Dominic’in duygusal cesaretinin de kanıtı olur. Süslü kelimeleri ve entelektüel derinliği yoktur ama duygusu son derece gerçektir. Üzücü olan, Inisherin gibi duyguların zayıflık sayıldığı bir ekosistemde, bu dürüstlüğün barınma şansı olmamasıdır. Dominic’in kırılma noktası, babasının şiddetinden kaçarken sığındığı o “iyi adam” Pádraic’in bile acımasızlaştığına şahit olmasıdır. Pádraic’in dönüşümü Dominic için bu dünyada umudun bittiği andır. Suda bulunan cansız bedeni, bu duygusal iletişime kapalı erkek dünyasında hislerini konuşabilen birine yaşama şansı verilmeyeceğine işaret eder.
Yönetmen Martin McDonagh’ın dehası, tam da bu mikro düzeydeki anlatıyı, arka planda gümbürdeyen makro düzeydeki bir şiddet sarmalı, İrlanda İç Savaşı’yla örtüştürmesinde belirginleşir. Filmde anakaradan gelen top ve silah sesleri, adadakiler için sadece uzaktan duyulan, kimin kiminle neden savaştığının bile pek bilinmediği, anlamsız bir gürültü olarak kalır. Bir gecede “kardeşin kardeşi vurduğu” bir kan gölüne dönen İrlanda; tıpkı Colm ve Pádraic gibi, bir zamanlar aynı masayı paylaşan, aynı şarkıları söyleyen insanların birbirlerinin evlerini yaktığı bir coğrafyadır. Yönetmen, politik tarih yazımının argümanlarını bir kenara bırakıp meseleyi insanın duygusal zaaflarına indirger. Devletler, örgütler ya da ideolojiler arasındaki savaşlar da tıpkı adadaki iki adamın çatışması gibi başlamaz mı? Anlaşmazlıkları kelimelerle çözme yetisi ortadan kalktığında, geriye sadece inat, gurur ve yok etme güdüsü kalır. Bu nedenle filmdeki iç savaş, Colm ile Pádraic arasındaki çatışmanın daha büyük bir ölçekteki karşılığı gibi okunabilir.
Colm’un nedensiz yere başlattığı sınır çizme çabası nasıl kendi bedenini parçalamasıyla ve arkadaşının hayatını karartmasıyla sonuçlandıysa, anakaradaki iç savaş da İrlanda’nın kendi kendini sakatlaması olarak okunabilir. Pádraic’in eski dostunun evini ateşe verirken hissettiği tatmin, iç savaşlarda komşusunun evini kundaklayan bir militanın psikolojisine benzerdir: Acıyı hissetmeyi reddet, yerine öfkeyi koy ve yak.
The Banshees of Inisherin, yani Inisherin’in Ölüm Perileri, en nihayetinde bize, kelimelerin bittiği yerde tek başına sessizliğin değil, yıkımın da başladığını anlatır. Duygusal gerçekliğini tanıyıp adlandıramayan, problemlerini konuşamayan ve acısını paylaşamayan, eninde sonunda etrafındaki dünyayı ateşe verir. Yangın dindiğinde, geriye ne kurtarılacak bir dostluk ne yaşanacak bir ülke ne de sığınılacak bir ev vardır. Sadece kül, kesik parmaklar ve denizin ötesinden gelen yeni top sesleri kalır.
Kaynakça
[1]Sifneos, P. E. (1973). The prevalence of ‘alexithymic’ characteristics in psychosomatic patients. Psychotherapy and Psychosomatics, 22(2), 255–262. https://doi.org/10.1159/000286529
[2]De Gucht, V., & Heiser, W. (2003). Alexithymia and somatization: Quantitative review of the literature. Journal of Psychosomatic Research, 54(5), 425–434. https://doi.org/10.1016/S0022-3999(02)00467-1
[3]Levant, R. F. (1992). Toward the reconstruction of masculinity. Journal of Family Psychology, 5(3–4), 379–402.
[4]Levant, R. F., & Parent, M. C. (2019). The development and evaluation of a brief form of the Normative Male Alexithymia Scale (NMAS-BF). Journal of Counseling Psychology, 66(2), 224–233. https://doi.org/10.1037/cou0000312
