Yaşlanmak, insanın geçmişiyle kurduğu ilişkiyi değiştirir mi? Hastalık ve ölümün yaklaştığını bilmek, bir zamanlar hiç tereddüt etmeden yerine getirilen görevleri yeniden sorgulatabilir mi? Kötülüğün sıradanlığı dediğimiz şey, insanın yaptığı işin sonuçlarını düşünmeden yalnızca kendisine verilen görevi yerine getirmesinde mi saklıdır? Bir insan, hayatı boyunca başkalarının yaşamlarını altüst eden eylemlerin parçası olmuşsa, ömrünün sonuna doğru duyduğu pişmanlık onu başka birine dönüştürebilir mi? Martin McDonagh’ın Wild Horse Nine (2026) filmi, John Malkovich’in canlandırdığı Chris karakteri üzerinden bu soruların peşine düşüyor. Ancak bunu ağırbaşlı bir vicdan muhasebesiyle değil, absürtlüğü, alaycılığı ve kara mizahı eksik olmayan bir anlatıyla yapıyor.
İngiliz-İrlandalı yönetmen ve oyun yazarı , sinemasında insanın karanlık tarafını, şiddeti, intikamı, suçluluk duygusunu ve ahlaki çelişkileri kara mizahla iç içe geçirerek anlatır. In Bruges (2008), Seven Psychopaths (2012), Three Billboards Outside Ebbing, Missouri (2017) ve The Banshees of Inisherin (2022) filmlerinde olduğu gibi burada da anlatının merkezinde birbirleriyle çatışan, didişen ve birbirlerini anlamakta zorlanan erkek karakterler bulunur. Erkekler arasındaki arkadaşlığı, bağlılık, sadakat ve suç ortaklığı arasındaki sınırlar McDonagh’ın dünyasında hiçbir zaman kesin değildir. Karakterler çoğu zaman saf, şaşkın, beceriksiz ya da dünyayla uyumsuz görünürler; ancak bu görünüşün altında oldukça sert bir insan ve toplum eleştirisi yatar.
Wild Horse Nine da bu anlatı geleneğini sürdürüyor. 1973 yılında, Şili’de Salvador Allende hükümetine yönelik askerî darbenin hemen öncesinde, CIA adına çalışan iki ajanı, Chris ve Lee’yi (Sam Rockwell) izliyoruz. Santiago’daki görevlerinin ardından Paskalya Adası’na gönderilen iki adam için bu yolculuk, sıradan bir görev seyahatinden çok geçmişleriyle ve birbirleriyle ilişkilerinin sınandığı bir karşılaşmaya dönüşüyor.
Chris, filmin en ilginç ve çelişkili karakteri. McDonagh onu neredeyse bir palyaço gibi tasarlamış; dağınık görünüşü, kendine özgü konuşma biçimi, kıyafet seçimleri, yer yer çocuklaşan tavırları, anlamsız gibi görünen çıkışları ve bitmek bilmeyen gevezeliğiyle bulunduğu ortama uyumsuz bir figür. Söyledikleriyle yaptıkları, ruh hâliyle içinde bulunduğu durum arasında sürekli bir çelişki var. Ölümcül hastalığına rağmen hayata karşı tuhaf bir iştahı ve ciddi meseleleri şakaya dönüştürme eğilimi onu farklı bir karaktere dönüştürüyor. John Malkovich, Chris’in tuhaflığını yalnızca mimikleriyle değil, ses tonuyla, konuşmasının ritmiyle ve bedenini kullanımıyla da kuruyor. Komediyle hüznü birbirinden ayırmadan oynadığı bu karakterin palyaço maskesinin arkasında, hastalığının ve yaklaşan ölümünün farkında olan bir adam var. Sam Rockwell’in canlandırdığı Lee ise Chris’in karşısında daha kontrollü, mesafeli ve gerçeklikle bağını korumaya çalışan bir figür olarak duruyor. İki oyuncu arasındaki kimya, filmin temel dinamiğini oluşturuyor. Steve Buscemi de kurumsal düzenin soğukluğunu ve bürokratik otoriteyi temsil eden karakteriyle bu dünyayı tamamlıyor; hayat verdiği MJ karakteri ile yönetmen adeta dalga geçiyor.
Chris’in hastalığı, geçmişiyle kurduğu ilişkinin değişmesinde belirleyici. Ölümün yaklaşması, insanı ister istemez hayatının bilançosuyla karşı karşıya bırakır. Ancak Chris’in muhasebesi, geleneksel anlamda bir pişmanlık anlatısı değil; yaptıklarını bir anda reddeden ya da geçmişini telafi etmek için büyük bir ahlaki dönüşüm yaşayan biriyle karşılaşmıyoruz. Daha çok, yıllarca normalleştirdiği eylemlerin artık kendi zihninde de yer değiştirmeye başladığını görüyoruz. Bir zamanlar görev olarak gördüğü şeyler, ölümün eşiğinde başka anlamlar kazanıyor.
Burada Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” kavramını hatırlamak mümkün. Arendt’in tartıştığı mesele, kötülüğün mutlaka olağanüstü kötü insanlar tarafından gerçekleştirilmediği, düşünme ve sorgulama sorumluluğunu askıya alan sıradan insanların da büyük yıkımların parçası olabildiğiydi. Chris ve Lee’nin dünyasında görev, emir, kurum ve devlet çıkarı, bireysel sorumluluğun önüne geçebilen kavramlardır. Bir operasyonu başarıyla tamamlamak, başka bir ülkede insanların hayatlarının nasıl değiştiğini düşünmekten daha önemli hâle gelebiliyor. Chris’in Allende yanlısı genç Şilili Monica ile darbelerin nasıl önlenebileceği üzerine konuşması, filmin en karamsar ve çarpıcı anlarından biri. Üniformayı bir tehdit işareti olarak gören, direnişi neredeyse kaçınılmaz bir ölümle sonuçlanacak silahlı bir karşılaşmaya indirgeyen sözleri, şiddetin karşısında başka bir dil kurmanın ne kadar güçleştiğini düşündürüyor. Üstelik bu sözlerde tuhaf bir özgürlük duygusu da var: İnsan sonunda kaybedeceğini bilse bile kendi iradesinden vazgeçmemeli. Ancak Chris’in özgürlük tasavvuru, hayatta kalmaktan çok nasıl öleceğini seçmeye dayanıyor. Devlet şiddetini içeriden tanıyan bir adamın, ona karşı koymayı yine şiddetin içinden düşünmesi, karakterin çelişkisini derinleştiriyor. Filmin bu karamsar bakışını bir çıkış yolu olarak değil, şiddetin insanın düşünce dünyasını nasıl kuşatabildiğini gösteren bir vicdan ve siyaset meselesi olarak okumak mümkün.
Chris ile Lee’nin cennet üzerine konuştuğu sahneyse filmin en çarpıcı kara mizah örneklerinden birine dönüştürüyor. Öldürdükleri insanların ardından cennete gidip gidemeyeceklerini, hatta bir Nazi’nin bile cennete kabul edilme ihtimalini tartışıyorlar. Konuşmanın en çarpıcı ayrıntısı, bir Nazi’nin cennete gidebilme ihtimali üzerinde durulurken bir güvenin ruhu olup olmadığını ve cennete kabul edilip edilemeyeceğini sorgulamalarıdır. Bir Nazi’nin bile bağışlanma ihtimali tartışılabiliyorken küçücük bir canlının bu ihtimalin dışında kalması, insanın kendisini bütün canlıların üzerinde konumlandıran ahlaki hiyerarşisini düşündürüyor. Bir yandan başkalarının yaşamı üzerinde karar verme yetkisini kendilerinde gören iki ajan, diğer yandan kendi ölümlerinden sonra nasıl yargılanacaklarını merak ediyor. Güldüren bu konuşma, aynı zamanda oldukça rahatsız edici bir vicdan sorgulamasına dönüşüyor.
Chris’in bir atla kurduğu bağ da filmin bu sorgulamasını başka bir düzleme taşıyor. Yıllarca insan hayatını politik çıkarlar ve görevler doğrultusunda değerlendirmiş bir adamın, kendisinden hiçbir şey talep etmeyen bir canlıyla kurduğu ilişki dikkat çekici. Bu yakınlık, Chris’in içinde bütünüyle kaybolmamış bir duyarlılığın varlığını gösterirken onu kolayca aklayan bir arınma simgesine de dönüşmüyor. McDonagh’ın The Banshees of Inisherin filminde Jenny adlı eşek ve Colm’un köpeği üzerinden kurduğu hayvan-insan ilişkisi burada da karşımıza çıkıyor. Hayvanlar yalnızca insan karakterlerin duygularını anlatmaya yarayan araçlar değil, kendi varlıklarıyla hikâyenin ahlaki alanını genişleten unsurlardır. İnsan merkezli bakışın sınırlarını, canlılar arasında kurduğumuz değer hiyerarşisini ve insanın doğayla kurduğu tahakküm ilişkisini görünür kılıyorlar. Wild Horse Nine başlığı da bu bakımdan anlam kazanıyor: Vahşi at, evcilleştirilmemiş bir yaşamı ve insanın denetimi dışında kalan dünyayı çağrıştırıyor.
McDonagh’ın politik tutumu filmin tarihsel zemininde açıkça hissediliyor. Şili’de Allende hükümetinin devrilmesi, CIA’in dünyanın farklı bölgelerindeki müdahalelerinin önemli örneklerinden biridir. Yönetmen, bu tarihsel müdahaleleri bir istihbarat gerilimine dönüştürmek yerine, devlet adına hareket eden insanların bireysel sorumluluklarını tartışmaya açıyor. Film, darbeyi doğrudan çatışma sahneleriyle göstermek yerine yaklaşan felaketi konuşmalar, haberler, karakterlerin konumları ve küçük ayrıntılar üzerinden hissettiriyor. Böylece tarihsel şiddet, anlatının dışında gerçekleşen bir olay olmaktan çıkıp karakterlerin gündelik hayatına sızan bir gerçekliğe dönüşüyor.
Paskalya Adası’nın seçimi de bu bakımdan anlamlı. Şili’deki siyasal gerilimin uzağında, Pasifik Okyanusu’nun ortasındaki ada, ilk bakışta bir kaçış ve dinlenme mekânı gibi görünüyor. Ancak devasa Moai heykelleri, vahşi atları ve tarihsel geçmişi, iki ajanın kendi hayatlarıyla kurduğu ilişkiye başka bir boyut kazandırıyor. Bu heykeller, insanın kendisini dünyanın merkezinde görme eğilimine karşı bir zaman ve ölçü duygusu yaratıyor. Ben Davis’in görüntü yönetimi, adanın doğal güzelliğini karakterlerin iç dünyasıyla dış dünyanın genişliği arasındaki mesafeyi hissettiren bir unsur olarak kullanıyor. Carter Burwell’in müziği ise McDonagh’ın kara mizahıyla hüznü bir arada tutan anlatımına eşlik ediyor.
Bununla birlikte filmin bazı tercihleri tartışmaya açık. Şili’deki darbe ve dünyanın farklı bölgelerindeki CIA müdahaleleri, karakterlerin geçmişini belirleyen bir arka plan olmaktan öte anlatının temel politik meselesini oluşturuyor. Ancak bu tarihsel ve siyasal zemin, zaman zaman Chris ile Lee arasındaki arkadaşlığın, atışmaların ve kişisel hesaplaşmanın gerisinde kalıyor. Böylece devlet şiddetinin yarattığı toplumsal yıkım, yer yer iki ajanın bireysel vicdanları üzerinden okunabilecek bir meseleye dönüşüyor. Filmin absürt diyalogları ve beklenmedik mizahi çıkışları da benzer bir gerilim yaratıyor. Kara mizah, trajedi ve politik eleştiri arasındaki geçişler her zaman kolayca birbirine eklemlenmiyor. Ancak bu uyumsuzluk yalnızca anlatının bir zaafı olarak görülemez. Anlatılan tarihsel şiddetin ağırlığı ile karakterlerin bunu neredeyse gündelik bir sıradanlık içinde, alaycı ve absürt bir dille konuşmaları seyircide tuhaf bir çarpılma etkisi yaratıyor. Olanla anlatılış biçimi arasındaki bu mesafe, bir yandan absürdü doğururken diğer yandan kolayca adlandırılamayan, derin bir huzursuzluk ve hüzün yaratıyor. Belki de filmin asıl gücü, tam da bu rahatsız edici karşıtlığı kurması ve seyircinin önüne getirmesinde yatıyor.
Wild Horse Nine’ın en güçlü tarafı, seyircinin empati kurmakta zorlanacağı insanları insani yönleriyle gösterebilmesidir. Chris ve Lee’nin yaptıklarını mazur görmek mümkün değil; ancak onları yalnızca kötülüğün temsilcileri olarak görmek de filmin açtığı tartışmayı daraltır. Bir insanın insani yanlarını tanımak, onun işlediği suçların sorumluluğunu değiştirmeli midir? Empati, affetmek ya da aklamak anlamına gelmek zorunda değil. Belki de asıl mesele, kötülüğün yalnızca canavarca bir yüzü olmadığını; gündelik hayatın, arkadaşlıkların, şakaların ve sıradan görevlerin arasında da var olabildiğini görebilmektir.
Wild Horse Nine, ölümün eşiğinde geçmişle hesaplaşan bir adamın hikâyesinden hareketle bireysel vicdanı, devlet şiddetini ve tarihsel sorumluluğu aynı anlatıda buluşturuyor. Bununla birlikte film, Amerikan devletinin kendisini dünyanın siyasal düzenine müdahale etme, başka toplumların geleceğine yön verme ve kendi çıkarlarını evrensel bir düzenin gereği gibi sunma hakkına sahip görmesini de sorguluyor. Ölmekte olan, palyaço görünümündeki yaşlı bir CIA ajanı üzerinden, geçmişin müdahaleci siyasetini sorgularken Amerika’nın bugünkü dünyayla kurduğu iktidar ilişkilerine de göndermede bulunuyor. McDonagh’ın tanıdık kara mizahı, iki erkek karakter arasındaki çatışmalı ilişki ve absürt diyalogları bu kez daha belirgin bir politik arka planla birleşiyor. Film, geçmişi değiştirmiyor; pişmanlığın da her zaman bir telafiye dönüşmediğini biliyor. Ancak insanın ölüm yaklaşırken kendisine sormak zorunda kaldığı soruları görünür kılıyor. Chris’in palyaço maskesinin ardında kalan şey belki de tam olarak bu: Başkalarının hayatlarına verdiği zararı artık görmezden gelemeyen, fakat bununla ne yapacağını da tam olarak bilemeyen bir insan. Geride bıraktığı hayatın hesabı, ölümün karşısında bile kapanmıyor.
