Çoğu kimseye henüz hayattayken ömrünün mihenk taşlarını, kelimenin tam anlamıyla film şeridinde izlemek nasip olmaz. Ancak öyle ömürler vardır ki evrenselliği ve kuşatıcılığı beklemeye gelmez; bu zamansız ömürleri anlatmak, göstermek, hikâyesini yankılatmak, bir milletin geleceğine umut tohumları ekmek, nefes eklemek demektir. Yolun sonunda ışığı görmeye ve bu umutla ilerlemeye muhtaç olduğumuz şu günlerde Nebil Özgentürk de daha fazla gecikmeden elini taşın altına koyup “barışa ve özgürlüğe adanmış bir yaşam”ı, bu ülkenin ve dünyanın kıymetli değerlerinden Zülfü Livaneli’nin hayatını belgelemek istemiştir. Türkiye sınırlarını aşıp hem kelimeleri hem besteleriyle dünya kültür mirasının bir parçası olan Livaneli’nin sekseninci yaşında ona adanan bu belgesel, Türkiye’nin buruk, kaygılı, hüzünlü, fakat bir o kadar da umutlu ömrünün bir yansımasıdır aynı zamanda.
Özgentürk’ün yakın arkadaşı olan Livaneli, on sekiz aylık bir sürecin hem konu merkezi hem de bilfiil içinde yer alan bir parçası olmuştur. Dolayısıyla belgesel, türlerinin diğer örneklerinden farklı olarak devingen bir yapıya sahiptir. Yer yer gündemden etkilenerek sıcağı sıcağına Türkiye’nin nabzını yansıtmış, kimi zaman geçmişe dönüp bugünlere eskilerin gözünden bakmıştır. Bu anlamda Özgentürk’ün objektifi, statik ve lineer bir belgesel anlayışının sınırlarından çıkarak dinamik bir yapı kazanmıştır. Bu yapıda bir insanın hikâyesi, hakikaten bir ülkenin kader öyküsüyle beraber örülmüş, ortak bir ömür panoraması ortaya çıkmıştır.
Belgesel, Livaneli’nin doğum yeri olan Konya/Ilgın’dan başlayarak İsveç’te sürgün yıllarına akar. Oradan tekrar Türkiye topraklarına kök salarak sesini buradan tüm dünyaya duyuran sanat ve fikir eserlerinin ortaya çıkış serüvenini anlatır. Livaneli’nin tiyatrodan sinemaya, müzikten edebiyata yakın çevresi, bu macerada kendilerine düşen rollerden söz ederken Livaneli’nin nasıl bir kültür camiasından beslendiğini görürüz.
Çocukluğundan beri mizacına ilmek ilmek işlenen sanat ve kültür sevgisinin yanı sıra her şeyin önünde tuttuğu vatan sevgisi, Livaneli’nin sanat ürünlerinin de çatısını oluşturmuştur. Kendini ansızın içinde bulduğu İsveç’teki sürgün yıllarında dahi sanatçının kalbi, ülkesinde ve ülkesi için atmıştır. Nitekim Karlı Kayın Ormanı gibi en meşhur bestelerini, ülkesini düşlediği bu sürgün döneminde yapmıştır. Sanatçı, belki adımla ölçülemeyecek mesafelerden Türkiye idealine tutunurken eserleri, ülkenin tam kalbinde, kanı kaynayan genç yüreklerde dillendirilmiştir. Bu bakımdan İsveç, ömrüne bir kayıp olarak düşmektense Avrupa’ya ve sonra dünya kültür ve sanat bağlamına geçişini kolaylaştıran bir kapı olarak görülmelidir.
Livaneli’nin bu dönem yaşadığı zorluklar, ömür boyu en yakınında ona hem eş, hem destek, hem dost hem de can olan sevgili eşi Ülkü Livaneli’nin dilinden de aktarılır. Zira sanatçının bizzat ifade ettiği gibi onu bugünkü konumuna taşıyan, hayat arkadaşının tuttuğu eldir büyük ölçüde. Ülkü Hanım’ın dillendirdiği anekdotlarla neşeli bir anlatı üslubu yakalayan belgesel, Livaneli’nin daima tebessüm eden yüzüyle de ömrüne dokunan tüm kara bulutlara rağmen bu havasını korumuştur. Nitekim onu dünya çapında bir barış insanı olarak tanıtan, Livaneli’nin umudu sanata dönüştürmesi olmuştur. Belgeselde Müjdat Gezen, “Livaneli’nin evrenselliği, ruhunun evrensel oluşundandır,” der. Bu yargı, sanatçının tüm eserlerini, ilkelerini, üstlendiği vatandaşlık görevlerini özetler niteliktedir. Yaşar Kemal’den aldığı evrensellik mirasını bir vatan borcu gibi bellemiş, ülkeye mâl olan en güzel mısraları, anıları, tarihi yüzlerce dile ulaştırmıştır. Onun sanat teknesinde yoğrulup pişen eserler Yunanistan’dan Japonya’ya, dünyanın hemen her kutbuna erişerek Türkiye yüreğinin iç sesini, farklı coğrafyalarda yankılatıp hissettirmiştir.
Belgesel, Livaneli’nin hayatındaki önemli tarihi olaylara yer verirken bir yandan sanat alanında dallanıp budaklanan yaratıcı yönünü müzik, sinema, edebiyat olmak üzere kategorilere ayırmıştır. Her bir sanat dalında aynı titizlikle kıymetli eserler veren Livaneli de nitekim bu alanların her biri için ayrı bir bölümle incelenmeye değerdir. Bu yönüyle belgesel, sanatçının kişisel ve düşünsel hayatını sanatsal yaşamıyla kol kola verir. Özgentürk henüz yirmilerinin ortasında coşkulu, delikanlı, ülküsünün peşinde sadık Livaneli’yi canlandırmak üzere Mert Fırat’ı uygun görmüştür. Genç oyuncu da Livaneli’nin kaygılarını, performansında tam anlamıyla yansıtarak tarihi gerçekliği, estetik bir biçimde beyazperdeye aktarmıştır. Bu canlandırmalar dışında çoğunlukla röportaj ve fotoğraflara yer veren belgesel; Joan Baez, Maria Farantouri, Türkan Şoray, Müjdat Gezen gibi büyük isimleri konuk etmiştir.
Yine de belgeselin en büyük konuğu, elbette Livaneli’nin bizzat kendisidir. Ülkeye, özellikle de geleceğe seslendiği anekdotlarını daima ümitvar bir kurguyla örmüştür. Bu kurgu, Sunay Akın’ın danışmanlığından geçmiş, Rutkay Aziz’in sesinden bizlere erişmiştir. Her bir elde daha da güzelleşen ve estetik hâle gelen bu umutlu ses, Livaneli’nin kendi ifadesiyle “ne tam aydınlık ne tam karanlık, alacakaranlıkta bir ülke”nin –ve bana kalırsa tüm dünyanın- sanatla nasıl daha bütüncül, anlayışlı ve “bir orman gibi kardeşçesine” yaşayabileceğini gururla anlatır.
Ülkenin kalbinde filizlenmek için edebiyatla, kültürle, fikirle, müzikle, sanatla yoğrulan ve güneş ışığını bekleyen tüm tohumlara, Livaneli Vakfı’nın armağanı olsun…
