Uçan Süpürge Uluslararası Kadın Filmleri Festivali’nde FIPRESCI jürisinin değerlendireceği “Her Biri Ayrı Renk” seçkisinin gösterimleri dördüncü gününde de devam etti. Dünyanın farklı coğrafyalarından kadın yönetmenleri ve farklı anlatı biçimlerini bir araya getiren seçkinin bugünkü programında, Yeşim Ustaoğlu ve Selen Heinz imzalı Kuru Taşın Başı (2026) ile Yulia Lokshina’nın yönettiği Cennetin Yakınında (Im Umkreis des Paradieses, 2025) yer aldı. Biri Yusufeli Barajı’nın ardından sular altında kalan bir coğrafyanın hafızasını, yerinden edilen insanların ve geride bırakılan yaşamların izini sürerken; diğeri Paraguay’da yeni bir hayat kurmaya çalışan Alman göçmenler üzerinden günümüzün komplo teorilerini, aşırı sağ ideolojilerini ve ütopya arayışlarını mercek altına alıyor. “Her Biri Ayrı Renk” seçkisi, festivalin dördüncü gününde de hafıza, aidiyet, yerinden edilme, ideoloji ve insanın yaşadığı toprakla kurduğu ilişki üzerine düşünmeye çağıran iki dikkat çekici belgeseli seyirciyle buluşturdu.
Cennetin Yakınında (Yön. Yulia Lokshina, 2026)
İnsanlık tarihi biraz da hiç bitmeyen ütopyaların tarihi gibidir. Birileri sürekli dünyanın yanlış bir yere gittiğine inanıyor, kendilerine yeni bir başlangıç noktası arıyor ve kusursuz bir toplum kurabileceklerini düşünüyor. Ne var ki bu hayaller çoğu zaman dışlayıcılığın, ayrımcılığın ve otoriterliğin, düz dünyacılığın başka biçimlerine dönüşüyor. Yulia Lokshina’nın Cennetin Yakınında adlı belgeseli bizi bu acı tabloyla karşı karşıya bırakıyor. Film, Paraguay’da kurulan El Paraíso Verde (Yeşil Cennet) isimli yerleşim projesine odaklanıyor. Avrupa’dan gelen varlıklı göçmenler burada kendilerine yeni bir yaşam kurmaya çalışıyorlar. Ortak noktaları ise modern, bilime bağlı, kapsayıcı dünyaya duydukları öfkedir. Aşı karşıtlığı, komplo teorileri, homofobi, aşırı sağ siyaset, ezoterik inançlar ve kıyamet senaryoları bu insanların gündelik hayatlarının ayrılmaz parçalarına dönüşmüş durumda. Kameranın karşısına geçtiklerinde söyledikleri bazı şeyler zaman zaman absürt, zaman zaman komik, çoğu zaman ise ürkütücü ve sinir bozucu bir hâl alıyor.
Belgesel ise kadrajındaki insanları doğrudan yargılayan bir pozisyon almıyor. Bunun yerine Lokshina karakterlerini gündelik hayatlarının içerisinde takip ediyor. Evlerini geziyor, toplantılarına katılıyor, çocuklarıyla ilişkilerini izliyor. Böylece ortaya konuşan kafalar belgeselinden çok daha karmaşık bir tablo çıkıyor. Film ilerledikçe asıl meselenin birkaç sıra dışı insanı izlemek olmadığı anlaşılıyor. Karşımıza çıkan şey, Avrupa’nın uzun zamandır kurtulamadığı bazı hayaletler. Irkçı ütopyalar, üstünlük fikri, dışlayıcılık ve komplo teorileri farklı biçimlerde yeniden üretilmeye devam ediyor. Bu nedenle Paraguay’da kurulan yerleşim zaman zaman günümüzün bir kolonizasyon hikâyesi gibi de okunabiliyor. Kendilerine yeni bir dünya kurmak isteyen Avrupalılar, tarih boyunca defalarca olduğu gibi yine Güney Amerika’da bir cennet arıyorlar.
Belgeselin dikkat çekici tercihlerinden biri de hikâyeyi tamamen bu istilacıların gözünden anlatmaması. Bölgede yaşayan iki genç Paraguaylının filme dâhil edilmesi önemli bir denge yaratıyor. Rehberlik eğitimi alan ve çevrelerini anlamaya çalışan bu gençler sayesinde yerleşimcilerin kurduğu dünya dışarıdan da gözlemlenebiliyor. Böylece film tek bir bakış açısına sıkışmaktan kurtuluyor. Cennetin Yakınında’yı izlerken aklıma sık sık aynı düşünce geldi: İnsanlık teknolojide, bilimde ve sanatta büyük ilerlemeler kaydediyor olabilir; ancak bazı fikirler sanki yüzyıllardır aynı yerde duruyor. Irkçılık, komplo teorileri, üstünlük hayalleri ve kıyamet senaryoları farklı kılıklar altında tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. Belgesel tam da bu nedenle güncel bir siyasi çalışmanın ötesine geçiyor. Paraguay’daki küçük bir yerleşim üzerinden insanlığın bir türlü geride bırakamadığı düşünce kalıplarını görünür kılıyor.
İki saatlik süresi zaman zaman yorucu olsa da Cennetin Yakınında kolay unutulacak bir belgesel değil. Çünkü burada anlatılan şey birkaç eksantrik insanın hikâyesinden çok daha ötesi. Film, insanlığın baş belası olan gerici fikirlerin, üstünlük hayallerinin ve dışlayıcı ideolojilerin farklı dönemlerde farklı isimlerle yeniden ortaya çıkışını gösteriyor. Paraguay’da kurmaya çalıştıkları cennet ise geleceğe açılan yeni bir kapıdan çok, geçmişin hayaletleriyle dolu bir sığınağı andırıyor.
Kuru Taşın Başı (Yön. Yeşim Ustaoğlu ve Selen Heinz, 2026)
Türkiye’nin son yıllarda en çok tartışılan projelerinden biri olan Yusufeli Barajı hakkında sayısız haber yapıldı, rapor hazırlandı ve televizyon programı yayınlandı. Kuru Taşın Başı’nı farklı kılan şey ise meseleyi teknik veriler ya da siyasi tartışmalar üzerinden değil, geride kalan insanların hayatları üzerinden anlatması. Yeşim Ustaoğlu ve Selen Heinz’in birlikte yönettiği belgesel, Yusufeli henüz tamamen sular altında kalmadan önce başlayan ve yeni yerleşim alanına taşınılmasının ardından da devam eden uzun bir kayıt sürecinin ürünü. Belgeselin en büyük gücü de burada ortaya çıkıyor. Kamera yalnızca sonuca bakmıyor. Eski Yusufeli’nin hâlâ yerinde olduğu günleri, insanların belirsizlik içerisinde beklediği dönemi ve ardından gelen büyük dönüşümü de kayıt altına alıyor. Bu nedenle film boyunca izlenen adım adım yaklaşan bir kaybın hikâyesi.
Belgeselin ilk bölümlerinde insanların gündelik konuşmalarına tanık oluyoruz. Evler taşınacak mı, taşınmayacak mı? Yeni yerleşim alanı nasıl olacak? Kim ne kadar hak sahibi sayılacak? Tartışmalar sürüp giderken hayat da olağan akışında devam ediyor. Sonra bir anda manzara değişiyor. Bir zamanlar insanların yaşadığı, üretim yaptığı ve çocuklarını büyüttüğü yerlerin sular altında kaldığı görülüyor. Perdede beliren görüntü, bir coğrafyanın değişiminin yanında bir yaşam biçiminin ortadan kalkışı oluyor. Film boyunca yeni yerleşim alanının yarattığı yabancılaşma hissi sürekli kendini hissettiriyor. Dağın yukarısına inşa edilen yeni evler fiziksel olarak daha yeni ve daha düzenli olabilir. Buna rağmen insanların büyük kısmı için burası bir yuva hissi yaratmıyor. Çünkü kaybedilen şey bir evden çok daha ötesi. Bahçeler, ağaçlar, tarım alanları, hayvanlar, komşuluk ilişkileri ve en önemlisi yıllar boyunca oluşmuş gündelik hayat geride bırakılıyor.
Belgeselde beni en çok mezarlıklarla ilgili bölüm etkiledi. İnsanlar evlerini terk ediyor, eşyalarını topluyor ve yeni yerleşim alanına taşınıyorlar. Fakat söz konusu mezarlar olunca aynı şeyi yapmak mümkün olmuyor. Kimi aileler yakınlarının mezarlarını taşıyor, kimileri ise geride bırakıyor. Böyle olunca ortaya çok tuhaf bir manzara çıkıyor. İnsanlar yukarıdaki yeni evlerine yerleşiyor ama anne babaları, dedeleri, nineleri aşağıda kalıyor. Yaşayanlar başka bir yerde hayat kurmaya çalışırken ölüler eski yerleşim yerinde kalıyor. Suların altında kalan şey evlerden ve sokaklardan ibaret değil. Bir ailenin geçmişi de yavaş yavaş gözden kayboluyor. Bir başka önemli mesele ise hayvanlar. Yusufeli tartışmalarında çoğu zaman insanların mağduriyetleri konuşuldu. Belgesel ise bölgede yaşayan hayvanların durumunu da görünür kılıyor. Geride bırakılan köpekler, ortadan kalkan yaşam alanları ve yok olan ekolojik denge filmin önemli katmanlarından birini oluşturuyor. Aynı durum tarım için de geçerli. İnsanların yıllardır ekip biçtiği topraklar sular altında kalırken, yeni yerleşim alanında aynı üretimi sürdürmenin neredeyse imkânsız olduğu görülüyor. Böylece mesele bir taşınma hikâyesinin çok ötesine geçiyor.
Kuru Taşın Başı, seyirciye tek bir görüşü de dayatmıyor. Eski yerleşim yerini özleyen, yaşadığı kaybı hâlâ kabullenemeyen insanlara yer verdiği gibi, yeni evlerinden memnun olduğunu söyleyen insanların görüşlerini de duyuruyor. Belgesel bu noktada hüküm vermekten çok dinlemeyi tercih ediyor. Bu tercih, ortaya çıkan tabloyu daha da güçlü kılıyor. Filmin en akılda kalan tarafı ise Anadolu insanının kayıplarla kurduğu ilişkiyi görünür kılması. Kamera karşısında öfkesini haykıran insanlardan çok, yaşadığı acıyı içine gömen insanlarla karşılaşıyoruz. Hak kaybına uğradığını düşünen, hayatının altüst olduğunu bilen ama yine de yaşamaya devam etmeye çalışan insanlar bunlar. Yeni hayatlarına tutunmak için hayvan besleyenler, eski evlerinden kalan parçaları yanlarında taşıyanlar ve her şeye rağmen gündelik hayatı sürdürmeye çalışanlar… Belgesel tam da bu nedenle yalnızca Yusufeli hakkında bir film olmaktan çıkıyor. Yerinden edilmenin, hafızanın ve kaybın üzerine kurulmuş evrensel bir hikâyeye dönüşüyor. Kuru Taşın Başı‘nı asıl değerli kılan unsur ise Yeşim Ustaoğlu gibi Türkiye sinemasının en önemli yönetmenlerinden birinin böylesine kritik bir meseleye yönelmesi. Üstelik bunu daha genç bir sinemacı olan Selen Henz ile birlikte yapıyor. Ortaya çıkan film büyük sözler söylemeye çalışmıyor. Bunun yerine kayda alıyor, tanıklık ediyor ve geleceğe bir hafıza bırakıyor. Yusufeli’nin eski hâli artık yok. Kuru Taşın Başı ise en azından o dünyanın tamamen unutulmasına izin vermemek için var.
