Aynı evde doğmuş olmalarına rağmen birbirinden çok farklı kıyılara sürüklenmiş yaşamlar… Yıllar önce “bir elin beş parmağı bir değil” denmiştir. Bu, aynı evde doğup aynı anne ve babaların yetiştirdikleri çocuklar için de geçerlidir. Aile, iç içe geçmiş bir yaşama sahip olup belki de en başkalaşabilen oluşumlardan biridir. Kimileri hayatı tam içinden, merkezinden yakalamayı başarırlar kimi de sürüklendikleri dalgalarla birlikte kıyıda yaşamaya mahkûm kalırlar. Ve o her an bir dalganın yerle bir edebileceği kıyılarda bir ev, bir sığınak kurarlar. Bu tehlikeli çatı, bazen onlar için en güvenli yere dönüşür. Onları bu tehlikeli kıyıda yaşamaya zorlamış olanlara tüm yaşamları boyunca lanet okurlar. Zamanla bu motivasyon, kıyıdaki yaşamlarına devam edebilmelerindeki en büyük nedene dönüşür.
Kıyıda (2023), yönetmenliğini Büşra Bilginer’in yaptığı, kendi kıyılarında yaşayan dört kız kardeşin yaşamını anlatır. Bambaşka yaşamlar yaşayan Yasemin, Nilüfer, Defne ve Deniz birbirlerini tanımayan ve birbirlerinden uzak büyümüş olan kardeşlerdir. Babalarının ölümüyle birlikte ondan miras kalan pansiyonun akıbetine karar verebilmek için doğdukları kasabada bir araya gelirler. Cenaze töreninden sonra yine kendi yaşamlarına döneceklerini zanneden kardeşler, miras dağılımından dolayı pansiyonda daha uzun bir süre kalmak zorunda kalırlar. Birbirine hayli yabancı olan kızlar, aynı zamanda epey öfkelidirler. Yılların üstünü örttüğü, konuşulmamış olan anıların getirdiği ve bir yabancılaşma, iletişimlerinden de sezilir. Yasemin en büyük kardeştir ve otuz iki yaşındadır. Diğer kız kardeşlerine nazaran daha yerleşik bir yaşamı tercih edip pansiyonda kalmıştır. Evlenmiş, sakin bir yaşamı tercih etmiştir. Evin en büyük çocuğu olmanın getirdiği bir anaçlık taşır. Kocasıyla beraber pansiyonu işletirler. Nilüfer ise evin nankör ve dışlanmış kızıdır. Yıllar önce kendi bağımsızlığı için babasını karşısına alıp okumak için evi terk etmiştir. Babası henüz hayattayken kendi içinde öldürmüştür onu. Bunun getirdiği bir sertlik taşır ruhunda. Defne, Nilüfer’den sonra ikinci küçük çocuktur. Deli dolu, duygusal biridir. Nilüfer tarafından yıllar önce terk edildiğine inanıp kendi dünyasını kurmuştur. Duygusallığının ona zarar veren tarafı olduğu inancı, onu yıllar içinde gamsız olması gerektiğine inandırmış ve öyle bir role bürünmüştür. Deniz ise farklı bir anneden olan en küçük kızdır. Diğerlerine nazaran en içe kapanık kişiliğe sahip kişidir. Bu kapanıklık, hissettiği yabancılıktan kaynaklanır. Ablalarıyla beraber büyümemiş, onlar hakkında hiçbir fikre sahip olamamıştır. Babasının ölümü, kendisine ablalarını tanıyıp yılar sonra görme fırsatı sağlamıştır. Bence kız kardeşlerin birbirinden bu kadar farklı biçimlerde resmedilmesinin temel nedeni, aynı aile dinamiğinin her birinde nasıl farklı sonuçlar doğurduğunu gösterebilmektir.
Bilginer, bunu yansıtırken bir doğru ve ideal sunmaz. Hayatın bir akış olduğunu ve o akış dahilinde savrulsak da sonunda kaçtığımız yere döneceğimizi aktarır. Kızların yaşamlarına bakıldığında da “En doğrusunu bu yapmış” ya da “Diğerinin seçtiği hayat daha doğru” denilemez. Çünkü hikâyede görülen bundan çok daha fazlasıdır: Kimi zaman hayatın içinde vermemiz gereken kararların olduğunu ve o kararların sonuçlarını yaşıyor olduğumuzdur.
Kıyıda, yabancılık hissini kardeşlerin kendi hikâyeleri üzerinden, sakin fakat yoğun bir yüzleşme atmosferinde aktarır. Bilginer, dört kız kardeşi farklı kıyılarından adeta çekip alıp onları ortak bir kıyıda buluşturur. Bu durum izleyiciyi de bu içsel gelgitlerin bir tanığı ve ortağı haline getirir. Hikâyenin başında içsel çatışma babalarının ölümüyle başlıyor gibi düşünülür. Fakat kızların yaşamlarına dahil oldukça, çatışmanın daha babaları varken kendi içlerinde taşıdıkları “terk edilmişlik” hissiyle başladığına şahit oluruz. Bu terk edilmişlik hepsini farklı boyutlarda ve şekillerde etkilemiştir. Onları yaralı bırakmıştır. Fakat yaraları ne kadar farklı gözükse de birbirlerinden hiç de bağımsız değildir. Birbirlerinden ayrı köklerin aynı ağacı beslemesi gibi bu yaralar onları besler. Hem en büyük motivasyonları hem de en büyük çıkmazlarına dönüşür.
Nilüfer, bu hikâyede hem bireysel bir direniş hem de bir suçluluk duygusunun merkezinde yer alır. Kardeşleri ve ailesi tarafından farklı yorumlansa da yıllar önce çekip çıktığı o kapı bir isyanın sonucu değil, bir kendini seçebilme cesaretidir. Bunu yaparken birçok şeyden vazgeçer: bir babadan, bir anneden ve kardeşleriyle büyüyebilme ihtimalinden vazgeçmiştir. Aile içinde çözülemeyecek bir yara bırakacağını bilerek ve o yaranın asla kapanmama ihtimalini göze alarak gider. Bunlar yapılması gereken eylemlerden çok fazlasıdır. Fikrimce, büyük bir cesaret içeren eylemler olarak görülmeli ve okunmalıdır. Bilginer de tam da bu şekilde yansıtmayı tercih eder. Nilüfer’in yaşamını idealize etmez. Onun özgürleşme arzusunu romantik bir yolculuk olarak aktarmaktan ziyade, bedelleri ağır olan bir karar olarak sunar. Nilüfer, giderken birçok şeyi geride bırakır. Hatta ailesi sevgilisiyle kaçtığını düşünürken o, sevdiği adamı geride bırakır. Her şeyiyle ve hiçbir şeyi olmadan yaşama sıfırdan başlar. Nilüfer’e tüm bu açılardan baktığımda, yalnızlaşmış bir kadın olarak görüyorum. Özgürleştikçe uzaklaşan ve tekleşen bir kadın. Bu yalnızlık ona, beraberinde bir sessizlik getirir. Defne’nin öfkesine karşılık, Nilüfer daha olgun ve sessizdir; çünkü yaşadıklarıyla bu şekilde baş edebilmiştir.
Tüm bunlar film boyunca idealize edilenin ne kadar kırılgan olabileceğini gösterir. Kardeşlerin gözünde, Nilüfer’in kurtulmuş ve özgür bir hayatı vardır. Bu Yasemin’in imrendiği bir yaşam şekli gibi gözükse de aynı yalnızlıkla çevrilidir. Kardeşlerin birbirlerine karşı hissettikleri hayranlık ve öfke, toplum tarafından “uygun” görülen kadınlık normlarıyla birleşiyor. Hikâyeler bu noktada yalnızca aile içi bir yüzleşme değildir; aynı zamanda kadınların doğdukları evlerinin içinde, toplum içinde ve kendi içlerinde bir yere sahip olabilme çabasıdır. Bilginer, başarıya giden yolun geçmişi affedebilmekten geçtiğini söyler. Ve bu affetmenin bir barış değil, yaraya tekrar tekrar dönebilme cesareti olabileceğini de hatırlatır.
Kız kardeşlerin birbirine aynadan yansıyan yaşamları, seyirciye bir tür iç hesaplaşma sunar. Her biri kendi seçimlerinin ağırlığını taşırken aslında birbirlerinin eksik yanını tamamlar. Film boyunca bu denge hâli, dalgaların sürekli hareket eden doğasıyla paralel ilerler; kıyı hiçbir zaman tamamen durulmaz. Bilginer, kadınların yaşamındaki bu gelgitleri büyük olaylara değil, küçük jestlere, suskunluklara ve bakışlara yükler. Her kelimesiz sahne, konuşulmamış bir geçmişi hatırlatır. Bu yönüyle Kıyıda, bir yüzleşmeden çok bir hatırlayış gibidir — geride kalanları, gitmeyi seçenleri anlayabilme çabası.
Zamanla anlarız ki “kıyıda kalmak”, sadece hayattan geri düşmek değil, kendi merkezini bulamadığın yerlerden uzakta var olmayı öğrenmektir. Film, izleyicisini bu kıyıya davet eder; bazen kendimizden bir parça buluruz: Yasemin’in sessizliğinde, bazen Nilüfer’in direnişinde. Büşra Bilginer bize, yaşamın hep ortasında olmanın değil bazen kenarda kalmanın da bir anlam taşıdığını hatırlatır. Çünkü belki de hayatın gerçek sesi, merkezin gürültüsünde değil; kıyının o sessiz, dalga aralarındaki nefesinde saklıdır.
Bilginer, tüm bu yaşamları oldukça yalın ve gerçek bir anlatımla aktarır. Bizi, kız kardeşlerin zihinlerine konuk eder, seyirciyi bu coğrafyanın gerçekliğiyle yüzleştirir. Çocukluğun o dingin ve dalgalı yıllarına götürür. Asla telafi edilmeyecek olanla yaşamayı, yaşamak zorunda olmanın portresini sunar.
Belki de bir ailede en masum olanlar kardeşlerdir. Çoğunluğunu anne ve babanın inşa ettiği bir bağla doğmuşlardır. Bu dinamikte birbirlerini anlamaktan başka bir çareleri kalmamıştır. İşte tam da bu yüzden birbirlerinden bu denli farklı ve bu denli aynılardır.
